महाभारत हे केवळ एक युद्धकथा नाही तर ते मानवी स्वभाव, राजकारण, नाती आणि युद्धनीती यांचे एक प्रचंड मोठे ग्रंथ आहे. हजारो वर्षांपूर्वी लिहिलेल्या या महाकाव्यात अनेक अशा गोष्टी सांगितल्या आहेत ज्या आजही लोकांना आश्चर्यचकित करतात. त्यापैकी एक अत्यंत गुढ आणि गुंतागुंतीची रणनिती म्हणजे चक्रव्यूह.
चक्रव्यूह हा शब्द ऐकला की बहुतेक लोकांना लगेच अभिमन्यू आठवतो. कारण महाभारतातील सर्वात प्रसिद्ध प्रसंगांपैकी एक म्हणजे अभिमन्यूने चक्रव्यूह भेदण्याचा केलेला प्रयत्न. पण चक्रव्यूह म्हणजे नेमके काय, तो कसा बनवला जात होता, आणि तो इतका भयानक का मानला जायचा – हे अनेक लोकांना पूर्णपणे माहिती नसते.
चक्रव्यूह ही एक अत्यंत प्रगत युद्धरचना होती. साध्या भाषेत सांगायचे तर ही अशी एक लढाईची पद्धत होती ज्यामध्ये सैनिक गोलाकार रचनेत उभे राहतात आणि सतत हालचाल करत राहतात. त्यामुळे बाहेरून पाहणाऱ्या शत्रूला त्या रचनेचा अंदाज येत नाही. ही रचना जणू एखाद्या फिरणाऱ्या चक्रासारखी दिसते, म्हणून तिला चक्रव्यूह असे नाव पडले.
या व्यूहाची सर्वात मोठी खासियत म्हणजे त्याची गुंतागुंत. जर एखादा योद्धा या व्यूहात शिरला, तर तो आत जात जात अधिक खोल स्तरात अडकत जातो. प्रत्येक स्तरावर वेगवेगळे सैनिक आणि महारथी उभे असतात. त्यामुळे आत गेल्यावर बाहेर पडणे जवळजवळ अशक्य होते.
महाभारतातील युद्ध म्हणजे कुरुक्षेत्राचे महान युद्ध. या युद्धात केवळ तलवारी आणि बाण नव्हते, तर अत्यंत हुशार रणनिती वापरल्या जात होत्या. त्या काळातील सेनापती केवळ बलवान नव्हते, तर ते अत्यंत बुद्धिमानही होते. त्यांना सैन्याची मांडणी कशी करावी, शत्रूला कसे गोंधळात टाकावे आणि योग्य वेळी कसा हल्ला करावा याचे उत्कृष्ट ज्ञान होते.
चक्रव्यूह ही अशीच एक रणनीती होती जी फार थोड्या लोकांना पूर्णपणे माहित होती. महाभारतात सांगितले आहे की चक्रव्यूह बनवणे आणि तो तोडणे ही कला अत्यंत अवघड होती. त्या काळातील काहीच महान योद्ध्यांना ही विद्या अवगत होती. उदाहरणार्थ अर्जुन, द्रोणाचार्य, कर्ण, आणि कृष्ण यांसारख्या महारथींना ही रणनिती चांगली माहिती होती.
चक्रव्यूहाची रचना अनेक स्तरांमध्ये असायची. बाहेरचा स्तर सर्वात मोठा आणि आत जात जात स्तर लहान होत जायचे. प्रत्येक स्तरावर सैनिकांची मांडणी वेगवेगळी असायची. काहीजण घोड्यावर, काहीजण रथावर आणि काहीजण पायदळ असायचे. त्यामुळे शत्रूला प्रत्येक स्तरावर वेगळ्या प्रकारच्या हल्ल्याला सामोरे जावे लागायचे.
सैनिक एकमेकांच्या मागे अशा प्रकारे उभे राहत की संपूर्ण रचना सतत फिरत असल्यासारखी वाटायची. त्यामुळे बाहेरून पाहणाऱ्याला नेमका प्रवेशद्वार कुठे आहे हे समजणे कठीण व्हायचे. जरी एखाद्याने योग्य जागा शोधून आत प्रवेश केला तरी पुढे जाताना त्याला प्रत्येक स्तरावर भयंकर प्रतिकार करावा लागायचा.
यामुळे चक्रव्यूह केवळ एक युद्धरचना नव्हती, तर ती शत्रूला गोंधळात टाकण्याची आणि त्याला अलगद नष्ट करण्याची एक योजना होती.
महाभारतातील सेनापती द्रोणाचार्य हे या प्रकारच्या युद्धनीतीत अत्यंत प्रवीण होते. द्रोणाचार्य केवळ महान योद्धे नव्हते तर ते एक महान गुरु देखील होते. त्यांनी कौरव आणि पांडव दोघांनाही शस्त्रविद्या शिकवली होती. त्यामुळे त्यांना प्रत्येक योद्ध्याची ताकद आणि कमकुवतपणा चांगला माहिती होता.
कुरुक्षेत्राच्या युद्धात जेव्हा कौरवांना पांडवांवर मात करणे कठीण जाऊ लागले, तेव्हा द्रोणाचार्यांनी चक्रव्यूह वापरण्याचा निर्णय घेतला. त्यांना माहित होते की पांडवांमध्ये फार थोड्या लोकांना हा व्यूह तोडता येतो. विशेषतः अर्जुन हा चक्रव्यूह भेदण्यात पारंगत होता.
म्हणूनच कौरवांनी अशी योजना आखली की अर्जुनला रणांगणाच्या दुसऱ्या बाजूला गुंतवून ठेवायचे आणि त्या दिवशी चक्रव्यूह तयार करायचा. हा एक प्रकारचा चतुर सापळा होता.
पण कौरवांना हे माहीत नव्हते की नियतीने त्या दिवशी एक अशी कथा लिहून ठेवली होती जी हजारो वर्षांनंतरही लोकांच्या मनात जिवंत राहील. त्या कथेतला नायक होता एक तरुण योद्धा – अभिमन्यू.
अभिमन्यू हा अर्जुन आणि सुभद्रेचा पुत्र होता. तो वयाने तरुण होता, पण त्याचे धैर्य आणि शौर्य अतिशय मोठे होते. तो लहानपणापासूनच युद्धकलेत निपुण होता. कृष्ण आणि अर्जुन यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्याने अनेक प्रकारच्या युद्धकला शिकल्या होत्या.
अभिमन्यूच्या जन्माबद्दल एक अतिशय रोचक कथा सांगितली जाते. असे म्हणतात की एकदा अर्जुन सुभद्रेला युद्धातील विविध व्यूहांची माहिती सांगत होता. त्या वेळी सुभद्रा गर्भवती होती आणि तिच्या गर्भात अभिमन्यू होता.
अर्जुन सुभद्रेला सांगत होता की चक्रव्यूहात कसे प्रवेश करायचे. अभिमन्यूने ते सर्व ऐकले. पण दुर्दैवाने, अर्जुन जेव्हा चक्रव्यूहातून बाहेर कसे पडायचे हे सांगणार होता तेव्हा सुभद्रा झोपली. त्यामुळे अभिमन्यूला फक्त व्यूहात प्रवेश करण्याची पद्धत समजली, पण त्यातून बाहेर पडण्याची माहिती मिळाली नाही.
ही गोष्ट पुढे जाऊन महाभारतातील सर्वात हृदयद्रावक प्रसंग बनणार होती.
कुरुक्षेत्राच्या युद्धाचा तेरावा दिवस हा इतिहासात विशेष मानला जातो. त्या दिवशी द्रोणाचार्यांनी चक्रव्यूह तयार केला. पांडव सैन्यात मोठी चिंता पसरली कारण अर्जुन त्या वेळी रणांगणाच्या दुसऱ्या बाजूला होता.
पांडव सैन्यातील अनेक योद्धे चक्रव्यूह पाहून घाबरले. कारण त्यांना माहित होते की हा व्यूह भेदणे खूप अवघड आहे. त्या वेळी एक तरुण योद्धा पुढे आला.
तो होता अभिमन्यू.
अभिमन्यूने धाडसाने सांगितले की त्याला चक्रव्यूहात प्रवेश करण्याची पद्धत माहित आहे. तो व्यूह फोडू शकतो. पण त्याने एक गोष्ट स्पष्ट सांगितली – त्याला बाहेर पडण्याची पद्धत माहिती नाही.
पांडव योद्ध्यांनी त्याला आश्वासन दिले की तो व्यूह फोडेल आणि ते त्याच्या मागे येतील. त्यामुळे तो एकटा पडणार नाही.
पण नियतीला काही वेगळेच मंजूर होते.....
क्रमशः
कोणत्याही टिप्पण्या नाहीत: